Robert B. Reich: Người đàn ông 1m50 luôn chiến đấu vì “kẻ yếu” – không chỉ vì ông nhỏ con
08/08/25
 |
| Robert B. Reich cùng Tổng thống Bill Clinton tại Vườn Hồng Nhà Trắng năm 1996. Reich coi xã hội dân sự và các thể chế chính phủ là những liều thuốc giải độc thiết yếu cho cuộc chiến tranh Hobbesian của tất cả chống lại tất cả: "Tôi sẽ không sống sót dù chỉ một phút trong một xã hội dựa trên vũ lực thô bạo." Ảnh: Stephen Crowley |
Trong cuốn hồi ký mới mang tên Coming Up Short, Robert B. Reich – cựu Bộ trưởng Lao động Mỹ chia sẻ rằng ông luôn xem “cuộc đấu tranh cốt lõi của nền văn minh là chống lại kẻ bắt nạt”. Ở tuổi 78, Reich không chỉ viết một cuốn hồi ký – ông viết một bản tuyên ngôn đạo đức cá nhân, một lời kêu gọi hành động, và cũng là bản tự sự về một đời sống kiên định với công lý.
Hồi ức mang tính cá nhân và chính trị
Reich sinh năm 1946 – cùng năm với bộ phim kinh điển It’s a Wonderful Life và hai người đồng lứa đáng chú ý: Bill Clinton và Donald Trump. Trong sách, ông mở đầu bằng cách kể lại việc FBI từng coi bộ phim ấy là “bằng chứng của sự xâm nhập cộng sản vào Hollywood”, chỉ vì tác phẩm đã mô tả nhân vật giàu có Mr. Potter như một kẻ tham lam và độc ác. Đối với Reich, Potter chính là hình mẫu tiền thân của tư tưởng chính trị bảo thủ hiện đại ở Mỹ: dùng chủ nghĩa Darwin xã hội để biện minh cho việc cắt giảm thuế cho người giàu, phá hoại công đoàn và làm suy yếu hệ thống an sinh.
Coming Up Short không chỉ là chuyện đời mà là bản phản chiếu cả một thế hệ: thế hệ lớn lên trong sự lạc quan hậu Thế chiến II, đầy lý tưởng nhưng cũng đầy mâu thuẫn khi bước vào chính trường khốc liệt và một xã hội ngày càng bất bình đẳng.
Từ cậu bé bị bắt nạt đến nhà cải cách không mệt mỏi
Ngay từ những năm đầu đời, Reich đã nếm trải cảm giác bị áp bức. Cao chưa tới 1m50, ông thường xuyên bị bạn bè chế nhạo là “chuột nhắt”, bị buộc phải đóng vai Chúa Hài Đồng trong vở diễn Giáng sinh dù là một trong số ít học sinh Do Thái tại trường. Ở tuổi lên 5, Reich phải nhờ đến những học sinh lớn hơn hộ tống đi vệ sinh để tránh bị bắt nạt.
Nhưng rồi, một giáo viên lớp 3 – cô Camp – đã thay đổi cuộc đời ông. Với sự dịu dàng và khích lệ, cô giúp Reich từ một cậu bé nhút nhát trở thành người có hoài bão. Từ đó, ông vươn lên trở thành Chủ tịch Hội học sinh tại Dartmouth, nhận học bổng Rhodes sang Oxford (nơi gặp Bill Clinton), rồi tốt nghiệp trường luật Yale – nơi ông giới thiệu Clinton với Hillary Rodham.
Những mối quan hệ vượt trên khác biệt chính trị
Tại Washington, Reich từng làm trợ lý cho Robert Bork trong chính quyền Gerald Ford – giáo sư luật bảo thủ mà ông rất kính trọng, dù bất đồng chính kiến. Ông cho rằng Bork đã bị đối xử bất công khi Thượng viện do Dân chủ kiểm soát bác bỏ đề cử vào Tối cao Pháp viện. “Bork bị tra tấn trước ủy ban,” Reich viết, “và từ đó trở thành một chiến binh văn hóa cực đoan.”
Reich sử dụng trường hợp này để minh họa luận điểm chính trong cuốn sách: những người từng bị tổn thương có xu hướng trở thành kẻ gây tổn thương – chu kỳ mà ông cho rằng xã hội cần phá vỡ. Tuy nhiên, Reich luôn giữ được lòng vị tha đến cảm động. Ngay cả với những người ông tin là đã làm hại đất nước, ông vẫn khẳng định “rất quý mến họ về mặt cá nhân.”
Những người đã giúp ông không trở thành “kẻ bắt nạt”
Trong hồi ký, Reich kể về Mickey – cậu bé mà ông gặp trong kỳ nghỉ ở dãy Adirondack – người sau này chính là Michael Schwerner, một trong ba nhà hoạt động dân quyền bị KKK sát hại tại Mississippi năm 1964. Khi nghe tin bạn bị giết, Reich nói: “Một điều gì đó đã vỡ vụn bên trong tôi.” Đó là lúc ông hiểu rằng bắt nạt không chỉ là trải nghiệm cá nhân, mà là một cấu trúc xã hội. Và từ đó, ông hình thành niềm tin: “Cuộc đấu tranh lớn nhất của loài người là chống lại kẻ bắt nạt – đứng lên chống lại sự tàn ác.”
Reich không bao giờ trả đũa. Ông chọn đấu tranh bằng chính sách, bằng lý tưởng, bằng việc giảng dạy và viết lách. Sau khi rời chức Bộ trưởng Lao động dưới thời Clinton, ông quay về giảng dạy tại Berkeley – trường đại học công, mà ông tin rằng phải phục vụ lợi ích công.
Một cây viết kiên định với đạo đức
Trái ngược với những đồng nghiệp cùng thời như Larry Summers hay Robert Rubin – những người ngày càng thân thiết với Phố Wall – Reich từ lâu đã cảnh báo về mối nguy của bất bình đẳng và sự buông thả trong ngành tài chính. Các cuốn sách của ông luôn có trục đạo đức rõ rệt – bởi chính bản thân ông sống theo giá trị đó.
Với chiều cao chỉ 1m50, Reich không ngần ngại tự giễu bằng các tựa sách như Locked in the Cabinet hay I’ll Be Short. Nhưng phía sau sự dí dỏm là một niềm tin mạnh mẽ vào vai trò của xã hội dân sự và các thể chế nhà nước. “Tôi sẽ không sống nổi một phút trong xã hội dựa vào bạo lực thuần túy,” ông viết.
Giữa hy vọng và cảnh giác
Reich vẫn lạc quan. “Tôi tin rằng tinh thần công bằng của chúng ta sẽ quay trở lại,” ông viết. Nhưng rồi ông cũng cảnh báo: sự lạc quan nếu không đi cùng hành động, sẽ trở thành sự thụ động nguy hiểm. Ông chỉ trích Đảng Dân chủ dòng chính vì đã từ bỏ tinh thần dân túy kinh tế, để lại khoảng trống cho Đảng Cộng hòa lấp đầy bằng dân túy văn hóa – mà trong dạng cực đoan nhất, ông gọi là “chủ nghĩa tân phát xít kiểu Trump”.
Vì thế, dù là hồi ký cá nhân, Coming Up Short cũng là một lời kêu gọi hành động. Sau bốn thập kỷ quan sát chính trường Mỹ, Reich hiểu rõ: “Không có điều gì quan trọng sẽ tự động trở nên tốt đẹp, nếu chúng ta không dốc sức vì nó ngay từ bây giờ.”
shared via nytimes,
