Kỷ nguyên Á-Âu: Trái tim của cuộc tranh giành quyền lực toàn cầu
24/07/25
Lịch sử hiện đại không phải là câu chuyện của nước Mỹ, mà là biên niên sử đẫm máu và biến động của lục địa Á-Âu. Từ hai cuộc Thế chiến đến Chiến tranh Lạnh, và giờ là sự trỗi dậy của Trung Quốc và nước Nga, mọi va chạm mang tính quyết định với vận mệnh thế giới đều xảy ra tại vùng đất này. The Eurasian Century – cuốn sách mới của chuyên gia địa chiến lược Hal
Brands – đưa ra một luận đề táo bạo nhưng đầy sức nặng: chúng ta không sống trong kỷ nguyên của nước Mỹ, mà đang chứng kiến hồi tiếp theo của một kỷ nguyên Á-Âu kéo dài và đầy biến động.
Á-Âu: Vùng lõi địa chiến lược
Eurasia – Á-Âu – không chỉ là một khái niệm địa lý. Đó là trung tâm của dân số, công nghiệp, tôn giáo, và sức mạnh quân sự toàn cầu. Chiếm hơn 1/3 diện tích đất liền và 70% dân số thế giới, nơi đây là “hòn đảo thế giới” (world-island) theo cách gọi của nhà địa lý học Halford Mackinder – người đặt nền móng cho ngành địa chính trị hiện đại. Ai kiểm soát Á-Âu, người đó nắm trong tay đòn bẩy chiến lược để chi phối toàn bộ trật tự thế giới.
Từ eo biển Địa Trung Hải, vùng Lưỡi liềm màu mỡ, thảo nguyên Trung Á cho đến eo biển Đài Loan và Biển Đông – các tuyến hàng hải, chuỗi cung ứng và tuyến đầu quân sự đều giao nhau tại đây. Không phải ngẫu nhiên mà mọi đế chế tham vọng – từ Đức Quốc xã, Đế quốc Nhật, Liên Xô cho đến Trung Quốc ngày nay – đều nhắm tới bá quyền Á-Âu như một nấc thang cuối cùng để vươn ra toàn cầu.
Từ Thế chiến đến Thế kỷ 21: Một chuỗi hồi chuông cảnh tỉnh
Hal Brands mở đầu bằng loạt lát cắt thời gian gây ám ảnh:
- Tháng 1 năm 1917, Đức gần như hạ gục Nga, chuẩn bị làm chủ châu Âu từ Bắc Hải đến Ukraine. Nước Anh kiệt quệ, và Tổng thống Mỹ Wilson cảnh báo: “Nếu Đức thắng, nền văn minh của chúng ta sẽ rẽ sang hướng khác”.
- Tháng 12 năm 1941, Hitler kiểm soát toàn bộ châu Âu, còn Nhật Bản quét sạch các vùng lãnh thổ từ Mãn Châu đến sát nước Úc. Washington lo ngại trục phát xít có thể thống nhất Á-Âu, bao vây cả Tây Bán Cầu.
- Tháng 3 năm 1947, Liên Xô trỗi dậy trên đống tro tàn của châu Âu, chuẩn bị thâu tóm Trung Quốc và mở rộng ảnh hưởng từ Iran đến Triều Tiên.
- Tháng 2 năm 2022, Putin đưa quân tràn qua biên giới Ukraine – vùng đất từng là chiến địa của mọi cuộc đại chiến trước đó. Song song, Tập Cận Bình củng cố quyền lực tuyệt đối, tăng tốc xây dựng hạm đội lớn nhất từ sau Thế chiến II, đe dọa biến Tây Thái Bình Dương thành “ao nhà” Trung Quốc.
Không chỉ là lịch sử – mà là lời cảnh báo tương lai
Theo Hal Brands, những va chạm Á-Âu không phải là tai nạn của lịch sử, mà là hệ quả tất yếu từ vị trí và vai trò chiến lược của vùng đất này. Sự trỗi dậy của các cường quốc lục địa – Đức, Liên Xô, Trung Quốc – luôn đặt ra mối đe dọa sinh tử với các nền dân chủ ven biển như Anh và Mỹ. Và bài học của thế kỷ trước là rõ ràng: để duy trì tự do toàn cầu, phải ngăn không cho một thế lực độc tài làm chủ Á-Âu.
Nhưng các cuộc chiến ấy không hề có kết cục được định sẵn. Hal Brands nhấn mạnh rằng kết quả của các cuộc tranh bá đôi khi chỉ xoay quanh vài quả bom rơi trúng mục tiêu, hay một quyết sách đúng lúc của Churchill hay Truman. Cũng như hiện tại, sự thành bại của trật tự thế giới tự do sẽ phụ thuộc vào lựa chọn của các nhà lãnh đạo dân chủ – và liệu họ có học được gì từ thế kỷ trước.
Mackinder và phép màu của tầm nhìn dài hạn
Trung tâm của chương mở đầu là Halford Mackinder – một học giả người Anh ít người nhớ tên, nhưng để lại di sản tư tưởng vượt xa thời đại ông sống. Trong bài giảng năm 1904 tại Hội Địa lý Hoàng gia, Mackinder cảnh báo về một thế kỷ đầy xung đột nếu một cường quốc kiểm soát “vùng lõi Á-Âu” – khu vực trải dài từ Đông Âu đến Siberia – nhờ vào mạng lưới đường sắt và công nghiệp hiện đại.
Mackinder tin rằng các nước dân chủ ven biển phải liên kết với các đồng minh lục địa để bao vây, kiềm chế những thế lực muốn bá chủ Á-Âu. Những nhà chiến lược hàng đầu thế kỷ 20 – từ Eyre Crowe đến George Kennan – đều chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tư tưởng của ông, dù nhiều người chưa từng đọc trực tiếp Mackinder.
Trật tự tự do: Đứa con nghịch lý của một thế kỷ bạo lực
Lịch sử Á-Âu thế kỷ 20 là bức tranh của chiến tranh, diệt chủng, và những cuộc tranh bá tàn khốc – nhưng cũng chính từ đó mà trật tự thế giới hậu chiến hình thành: một thế giới tương đối hòa bình, thịnh vượng và dân chủ. Trật tự ấy không tự nhiên mà có, và ngày nay nó đang bị thử thách trở lại bởi một trục độc tài mới – Trung Quốc, Nga, và Iran.
Cuốn sách lập luận: thế kỷ 21 sẽ là hồi tiếp theo của kỷ nguyên Á-Âu, không phải là một trang mới. Và một khi Bắc Kinh hoặc Moscow kiểm soát được các vùng chiến lược như Biển Đông, Trung Á, hoặc Đông Âu, thì toàn bộ trật tự thế giới có thể bị định hình lại theo hướng bất tự do.
