Cuốn sách mới cho rằng xác suất nguy cơ tận thế là 1/3
03/10/25
 |
| Một chi tiết từ tác phẩm The Edge of Doom (1836-38) của Samuel Colman. Ảnh: Samuel Colman/Bảo tàng Brooklyn |
Trong thời kỳ đỉnh cao của ngành khai thác bạc cổ đại, khi kim loại quý được lấy từ lòng đất ở tây nam Tây Ban Nha để đúc thành drachma Hy Lạp và tiền xu Phoenicia, hàng triệu tấn đất đá thải đã được tạo ra. Những lò nung đất sét trên dải pyrit Iberia tách kim loại khỏi các thành phần khác, đồng thời thải ra bụi chì mịn lan khắp châu Âu. Tận trong các tầng băng Greenland ngày nay vẫn còn dấu vết bụi chì ấy.
Khi thời đại Đồng thau nhường chỗ cho thời đại Sắt, lớp chì trong băng biến mất gần ba thế kỷ, phản ánh sự sụp đổ của nhiều nền văn minh. Dấu vết ấy như một lời nhắc nhở: loài người từng nhiều lần đối diện sự suy tàn.
“Lời nguyền của Goliath”: dữ liệu và lịch sử sụp đổ
Trong cuốn sách mới Goliath’s Curse, học giả Luke Kemp phân tích các thảm họa từng xảy ra từ hàng nghìn năm trước, từ Tây Ban Nha, Yucatán, Trung Quốc thời Hán, đảo Rapa Nui đến nền văn minh Cahokia trên đồng bằng Mississippi.
Kemp là nhà nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu Rủi ro Hiện sinh của Đại học Cambridge, từng tư vấn cho Liên Hiệp Quốc về đa dạng sinh học. Báo chí gọi ông là “Dr. Doom”. Không giống Jared Diamond với Guns, Germs, and Steel chỉ dựa trên vài trường hợp, Kemp áp dụng phương pháp phân tích dữ liệu quy mô lớn để tìm ra những điểm chung trong các nền văn minh sụp đổ.
Lý thuyết mới về sự phát triển và sụp đổ
Goliath’s Curse được xếp ngang với các “Big Books” về lịch sử nhân loại như Sapiens của Yuval Noah Harari hay The Dawn of Everything của David Graeber và David Wengrow.
Nhiều sự kiện được xem là thảm họa thực chất lại là cuộc nổi dậy chống lại trật tự áp bức, hay như Kemp gọi là “những Goliath”. Văn minh không chỉ sản sinh ra sáng tạo, mà còn gieo mầm chiến tranh, bất bình đẳng và bóc lột. Sự sụp đổ thời kỳ Đồ đồng là hậu quả của “cơn bão hoàn hảo” gồm hạn hán, đói kém, động đất, dịch bệnh, xâm lược và nổi dậy, chấm dứt nhiều đế chế như Mycenae, Minoa, Babylon và Hittite.
Ai mất, ai được trong những lần sụp đổ?
Kemp không phủ nhận những hậu quả khốc liệt mà người dân phải gánh chịu. Nhưng ông cũng chỉ ra rằng sự sụp đổ không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với tận thế cho tất cả. Nó có thể chỉ là “ngày tàn” của tầng lớp thống trị.
Ví dụ, thời kỳ “bóng tối Hy Lạp” sau sự sụp đổ của Mycenae lại sản sinh ra bảng chữ cái hiện đại và các trường ca Homer. Điều này làm phức tạp hóa quan điểm truyền thống rằng lịch sử chỉ là vòng lặp thăng – trầm.
Dĩ nhiên, không ai muốn trở thành David bé nhỏ đứng cạnh Goliath khi gã khổng lồ ngã xuống. Người đọc ngày nay quan tâm không chỉ đến thành phố Maya bỏ hoang hay phế tích ở Levant, mà còn đến câu hỏi: điều đó có ý nghĩa gì với thế giới hiện đại?
Nguy cơ của thế kỷ 21
Kemp cảnh báo: “Chúng ta đang sống trong thời kỳ nguy hiểm đặc biệt.” Thời đại ngày nay chứa đầy rẫy hiểm họa: đại dịch, biến đổi khí hậu, bất bình đẳng gia tăng, sự trỗi dậy của chủ nghĩa độc tài, công nghệ trí tuệ nhân tạo tiềm ẩn rủi ro và vũ khí hạt nhân luôn lơ lửng như lưỡi gươm Damocles. Ông viết: “Tương lai của sự sụp đổ còn u ám hơn quá khứ.”
Qua phân tích dữ liệu, Kemp nhận diện những yếu tố chung dẫn tới sự sụp đổ: khoảng cách giàu nghèo ngày càng rộng và sự kháng cự với đa dạng văn hóa. Tổng hợp dự báo của nhiều học giả, ông đưa ra con số gây sốc: xác suất thế giới sụp đổ trong thế kỷ 21 là 1/3.
Pha trộn giữa học thuật và viễn cảnh tận thế
Đọc Goliath’s Curse có cảm giác như kết hợp giữa kinh tế học của Thomas Piketty và thế giới tận thế trong Mad Max: Fury Road. Khi giới siêu giàu đang mơ về hầm trú ẩn kiên cố, Kemp nhấn mạnh sức mạnh của cộng đồng trong việc phòng tránh hoặc ít nhất giảm thiểu tác động của khủng hoảng.
Tuy vậy, văn phong của ông có phần khô khan, còn các giải pháp đưa ra đôi khi chung chung, thiếu tính an ủi. Nhưng cuốn sách vẫn mang sắc thái khác biệt: hy vọng giữa bóng tối. Trái ngược với những miêu tả bi quan trong tiểu thuyết dystopia, Kemp cho rằng con người trong khủng hoảng thường thể hiện mức độ hợp tác cao, đoàn kết để tồn tại.
Theo ông, nhân loại có thể tồn tại và thậm chí phát triển ngay cả khi Goliath đã ngã. Các nền văn minh có thể suy vong, nhưng công cuộc của con người vẫn tiếp tục.
shared via nytimes,
