Nhà nghiên cứu trẻ gây chấn động giới nghệ thuật với công nghệ AI phục chế tranh
25/08/25
Từ vi mạch đến hội họa
Alex Kachkine, 25 tuổi, nghiên cứu sinh ngành cơ khí tại Học viện Công nghệ Massachusetts (MIT), vốn dành phần lớn thời gian cho công việc nghiên cứu chùm tia điện tử tạo vi mạch. Công việc này đòi hỏi độ chính xác gần như tuyệt đối - một kỹ năng bất ngờ lại hữu dụng trong lĩnh vực tưởng chừng xa lạ: phục chế nghệ thuật.
Năm 2016, trận động đất ở miền trung nước Ý đã biến nhà thờ San Salvatore tại Campi thành đống đổ nát, cuốn theo các bức bích họa thế kỷ 15. Bộ Văn hóa Ý từ đó nỗ lực tái dựng từng mảnh vụn, một nhiệm vụ được ví như ráp lại những mảnh ghép lạc lõng trên một tấm bản đồ rộng lớn. Chính trong bối cảnh này, Kachkine bất ngờ gây tiếng vang vào tháng 6 vừa qua khi công bố trên tạp chí Nature phương pháp phục chế bằng trí tuệ nhân tạo (AI).
Anh phát triển một phần mềm có khả năng phân tích hư hại rồi in các bản vá trên một lớp mặt nạ siêu mỏng. Khi đặt lớp này lên tranh, tác phẩm như được khôi phục nguyên vẹn; khi tháo ra, phần gốc vẫn giữ nguyên. Chỉ trong vài giờ, hệ thống đã phối hợp hơn 55.000 gam màu khác nhau và nhanh gấp 65 lần so với kỹ thuật truyền thống. Điều bất ngờ là đây chỉ là dự án phụ của Kachkine, song nó nhanh chóng lan tỏa khắp cộng đồng bảo tồn nghệ thuật, bao gồm cả Viện Phục chế Trung ương (ICR) thuộc Bộ Văn hóa Ý.
Bài toán nan giải của nghề bảo tồn
Trong giới bảo tồn, câu hỏi lớn chưa bao giờ ngừng gây tranh cãi: nên can thiệp nhiều đến đâu để giữ tác phẩm ở tình trạng trưng bày được.
Ann Shaftel, chuyên gia Canada chuyên gìn giữ thangka – tranh lụa Phật giáo Tây Tạng nhấn mạnh ngay cả lớp bụi hương bám trên tranh cũng mang giá trị tâm linh. Với bà, bảo tồn cần chạm nhẹ, giữ nguyên dấu ấn thời gian. Xu hướng “bảo tồn tối thiểu” này ngày càng phổ biến, song không có quy chuẩn chung.
Hartmut Kutzke, nhà hóa học tại Bảo tàng Lịch sử Văn hóa Oslo, nhận xét: “Có một sự giằng co giữa phục chế toàn diện và chỉ bảo tồn cốt lõi.” Nhiều người ủng hộ khôi phục vẻ huy hoàng ban đầu, số khác lại chủ trương chấp nhận sự già nua của tác phẩm. Chính vì vậy, phương pháp mặt nạ in kỹ thuật số của Kachkine được Kutzke đánh giá là “cây cầu nối” khi cho phép vừa tái hiện toàn bộ, vừa có thể tháo bỏ mà không làm hỏng bản gốc.
Dù vậy, không ít nhà bảo tồn vẫn tỏ ra dè dặt. Một số cho rằng đó là sự can thiệp quá mức, đi ngược quan điểm “nghệ thuật phải già đi theo thời gian”.
Khi mã lệnh hòa vào di sản
Nguyên tắc phục chế ở Ý quy định: mọi can thiệp phải có thể đảo ngược, dễ nhận biết, tránh làm sai lệch lịch sử thị giác. Tuy nhiên, ICR luôn cởi mở với công nghệ mới. Các chuyên gia Serena Di Gaetano và Federica Giacomini cho biết, điểm nổi bật của Kachkine là đẩy AI vượt ra khỏi giai đoạn phân tích để tiến thẳng vào thao tác phục chế thực tế.
Sau khi in xong, lớp mặt nạ được gắn bằng một loại vecni bảo tồn trong suốt. Nó bám chắc nhưng có thể bóc tách dễ dàng, không ảnh hưởng đến cách nhìn bề mặt tác phẩm. Với những công trình đồ sộ như bích họa San Salvatore, công nghệ này mở ra hy vọng tái hiện nhanh chóng hơn, tránh cảm giác như phải giải một trò chơi ghép hình vô tận.
Kachkine hiện đang viết lại mã nguồn theo đúng phong cách tratteggio – kỹ thuật vẽ phục chế bằng những đường kẻ song song mảnh do Viện Phục chế Ý khai sinh. Kỹ thuật này giúp phần bổ sung vẫn phân biệt rõ ràng ở khoảng cách gần, nhưng từ xa tác phẩm được cảm nhận liền mạch. “Sẽ còn nhiều trường hợp đòi hỏi điều chỉnh kỹ thuật để thích ứng hoàn cảnh riêng,” Kachkine thừa nhận.
Từ nghiên cứu phụ đến công cụ thực tiễn
Khác với nhiều nhà sáng chế, Kachkine không có ý định đăng ký bằng sáng chế. Anh chọn công khai kết quả để cộng đồng bảo tồn có thể “tận dụng lợi ích” mà kỹ thuật cơ khí mang lại nhằm bảo vệ “những di sản vô giá.”
Tuy nhiên, phương pháp này hiện vẫn quá phức tạp để hầu hết các nhà phục chế tự áp dụng. “Nhiều người than phiền dù tôi đã công bố miễn phí, họ vẫn mong có thể mua sẵn mặt nạ thay vì phải tự thực hiện cả quy trình sản xuất,” anh chia sẻ.
Điều đó mở ra khả năng thương mại hóa. Kachkine cân nhắc khởi nghiệp để đưa công cụ ra thị trường, song trước mắt anh ưu tiên cải tiến công nghệ. Tháng trước, trong buổi thuyết trình tại Bảo tàng de Young (San Francisco), anh tiếp nhận thêm các yêu cầu lập trình mới từ chính những nhà bảo tồn và giám tuyển.
Theo các chuyên gia, hành trình thực sự mới chỉ bắt đầu. Marc Melich-Mautner, nhà buôn cổ vật tại Áo, đánh giá phương pháp này có thể “cách mạng hóa” phục chế bằng cách rút ngắn thời gian, giảm chi phí, và mở rộng khả năng tiếp cận nghệ thuật cho công chúng. Song để đạt tới mức đó, công nghệ vẫn cần sự cộng tác sâu rộng hơn từ giới chuyên môn nghệ thuật.
“Hiện vẫn còn quá nhiều phụ thuộc vào Alex,” Melich-Mautner nhận xét. “Chương trình cần được nuôi dưỡng bằng tri thức và kỹ thuật thực tế từ thế giới phục chế.”
shared via nytimes,
