Kỷ nguyên "công nghệ cứng" của Thung lũng Silicon
06/08/25
Tạm biệt thời kỳ Web 2.0: Khi coder nghỉ ngơi vẫn nhận lương
Một cảnh phim nổi tiếng trong loạt phim “Silicon Valley” của HBO năm 2014 đã lột tả sinh động hiện thực kỳ quặc của ngành công nghệ thời kỳ đó. Một kỹ sư trẻ sau khi bán được ý tưởng cho một công ty công nghệ hư cấu – vốn là bản sao của Google – đã bước lên sân thượng, nơi vài đồng nghiệp đang say sưa nhấm nháp bia trên ghế xếp dưới ánh nắng chiều. Họ gọi đó là “rest and vest” – giai đoạn khi kỹ sư không làm gì nhiều ngoài việc chờ cho cổ phần của mình được “vest” (tức có thể bán).
Khi ấy, Thung lũng Silicon là thiên đường cho kỹ sư trẻ ở Facebook, Apple, Netflix, Google – trụ cột của thời đại Web 2.0. Họ xây dựng internet tiêu dùng: dịch vụ chia sẻ ảnh, nền tảng nghe nhạc trực tuyến, ứng dụng di động tiện ích. Zuckerberg từng mơ mỗi người đều có email Facebook.
Văn hóa doanh nghiệp thời ấy phản ánh sự đối lập hoàn toàn với môi trường doanh nghiệp truyền thống Mỹ: họp sáng trên ghế lười sặc sỡ, ăn trưa miễn phí tại quầy sushi trong văn phòng, uống bia thủ công từ vòi keg được làm lạnh bằng nitơ, và nếu đổ mồ hôi sau trận bóng bàn nảy lửa, không sao – giặt khô miễn phí.
Nhưng thời đại đó giờ chỉ còn là dĩ vãng. Văn hóa phúc lợi ngập tràn đã nhường chỗ cho môi trường nghiêm túc hơn. Sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo (AI) đã mở ra thời đại “công nghệ cứng” – “hard tech”.
Ngôn ngữ mới của giới công nghệ: GPU, LLM và mô hình thần kinh
Giờ đây, việc hiểu các khái niệm như mạng thần kinh (neural network), mô hình ngôn ngữ lớn (large language model), hay đơn vị xử lý đồ họa (GPU) là điều bắt buộc trong mọi cuộc họp – từ phòng họp công ty, Zoom đến quán cà phê hipster.
So với khả năng biến bất kỳ hình ảnh nào thành hoạt hình kiểu Ghibli chỉ trong vài giây của ChatGPT, bộ lọc ảnh Instagram giờ trông như thời đồ đá. Câu hỏi không còn là bạn viết app bằng HTML5 như thế nào, mà là bạn sở hữu bao nhiêu card đồ họa H100 – loại chip Nvidia đắt đỏ để huấn luyện AI.
Trung tâm công nghệ đã dịch chuyển khỏi cái nôi truyền thống San Jose, Mountain View, Menlo Park và Palo Alto, tiến 40 dặm lên phía bắc đến San Francisco – nơi OpenAI và Anthropic đặt đại bản doanh. Google không còn tuyển dụng rầm rộ. Những ai vẫn còn làm việc tại các ông lớn công nghệ giờ phải làm việc dưới ánh mắt dò xét của các quản lý đang tìm cách tinh giản nhân sự thay vì nuông chiều.
Sự thay đổi văn hóa và dịch chuyển chính trị
Thung lũng Silicon từng nổi tiếng với lập trường chính trị tự do, nhưng giờ đây không còn là mảnh đất độc quyền của phe cánh tả. Một bộ phận nhà đầu tư mạo hiểm và doanh nhân đã thúc đẩy sự chuyển dịch sang hữu, dẫn đến sự ra đời của khái niệm “Liberaltarian” – thuật ngữ do hai nhà kinh tế chính trị tại Stanford đặt ra, miêu tả nhóm người vừa theo tự do xã hội vừa chống chính phủ can thiệp vào kinh doanh.
Song song với đó, các lĩnh vực trước đây từng bị xem là "không hợp thời" với giới công nghệ – như quốc phòng và phát triển vũ khí – lại đang trở thành lĩnh vực đầu tư hấp dẫn. Các công ty trẻ giờ xây dựng máy bay không người lái, tên lửa điều hướng bằng AI – một sự chuyển hướng đầy bất ngờ từ những ứng dụng thanh toán như Clinkle hay Bump thuở nào.
Nếu thời Web 2.0 là lúc các nhà sáng lập tạo ra mạng xã hội để “đóng vai Thượng Đế” thì nay, họ lại hướng tới xây dựng những hệ thống siêu trí tuệ – loại “Thượng Đế trong máy móc” – có thể vượt qua trí tuệ con người.
Từ sushi miễn phí đến thanh lọc nhân sự
Sheel Mohnot, đối tác tại quỹ Better Tomorrow Ventures, nhận xét: “Thời kỳ hái quả thấp – xây dựng ứng dụng tiêu dùng đơn giản và in tiền như máy đã kết thúc.”
Là một phóng viên công nghệ sống tại Vùng Vịnh suốt 20 năm, tác giả bài viết đã chứng kiến trực tiếp sự chuyển mình đó. Từ lúc Google và Facebook còn là “thanh niên mới lớn” thay thế các công ty như Sun Microsystems – đến khi Facebook mua lại trụ sở của Sun tại Menlo Park và biến nó thành đế chế mạng xã hội, thâu tóm cả Instagram lẫn WhatsApp. Thậm chí, công ty còn thuê kiến trúc sư Frank Gehry thiết kế khu phức hợp văn phòng kiểu hậu hiện đại liền kề.
Không xa đó, Googleplex ở Mountain View hút chất xám và mở rộng như vũ bão. Larry Page và Sergey Brin ban hành chính sách “20% thời gian” nổi tiếng – cho phép nhân viên dùng 1 ngày/tuần làm bất kỳ điều gì họ thích.
“Google mở màn với bữa trưa miễn phí, giường ngủ văn phòng, và mọi công ty khác phải chạy đua theo,” ông Mohnot chia sẻ.
Khi lãi suất vay vốn gần như bằng 0 vào cuối thập niên 2010, các startup Web 2.0 dễ dàng gọi vốn. Zume – công ty làm pizza tự động – từng huy động gần 500 triệu USD.
Đại dịch Covid-19: Chất xúc tác cho sự đứt gãy
Đại dịch Covid-19 bùng nổ. Nhiều kỹ sư sống ở San Francisco nhưng làm việc tại Thung lũng Silicon bắt đầu phàn nàn chính quyền thành phố quá “thức tỉnh chính trị” (woke). Khả năng làm việc từ xa mở ra cơ hội mới. Nhiều người chuyển đến Miami, Austin hoặc Jackson Hole. Trung tâm San Francisco trở nên hoang vắng.
Trong thời gian phong tỏa, Facebook, Google và nhiều công ty công nghệ tăng tốc tuyển dụng khi lượng người dùng internet tăng vọt. Nhưng sau khi phong tỏa kết thúc, họ nhận ra mình đã tuyển quá nhiều.
Năm 2022, Mark Zuckerberg cắt giảm gần 1/3 nhân sự tại Meta. Elon Musk mua lại Twitter (nay là X) và sa thải 3/4 đội ngũ. Các công ty khác nối gót, loại bỏ nhân viên kiểm duyệt nội dung, marketing, truyền thông, và những bộ phận về đa dạng, công bằng, hòa nhập (DEI). Những người học ngành nhân văn hầu như không còn đất sống.
Sự trỗi dậy thần tốc của AI
Cũng trong năm đó, một phòng thí nghiệm ít tiếng tăm tại San Francisco – OpenAI – tung ra ChatGPT, và nhanh chóng gây bùng nổ. AI lập tức trở thành tâm điểm.
Meta, Google và các ông lớn khác lao vào cuộc đua, gạt bỏ những vị trí "mềm" để tuyển dụng chuyên gia học sâu, mô hình thần kinh. Những "nhà tiên tri kỹ thuật số" chuyên đi diễn TED Talk bị thay thế bởi kỹ sư làm việc thực sự.
Các nhà đầu tư mạo hiểm, sau khi rót tiền vào crypto và metaverse thất bại, giờ sẵn sàng ném vốn vào bất kỳ startup nào có cụm từ “AI” hoặc “machine learning” trong slide thuyết trình.
Giới khởi nghiệp từ bỏ giấc mơ “Silicon Beach” ở Miami hay “Silicon Hills” ở Austin để quay lại Bay Area.
“Dù AI là công nghệ ‘trên mây’, nhưng lại yêu cầu tương tác trực tiếp,” Jasmine Sun, cựu nhân viên Substack chuyên viết về xu hướng AI và văn hóa công nghệ, nhận định. “Mọi người tụ tập ở party, nhà hacker, sự kiện happy hour. Đó là nơi họ giao lưu và chia sẻ thông tin.”
San Francisco tái sinh nhờ AI
Dòng người đổ về đã làm sống lại nhiều khu vực ở San Francisco. Vùng giữa Mission District và Potrero Hill được gọi là “The Arena” sau khi các startup như Notion, Chroma và OpenAI chuyển đến. Tựa như đấu sĩ trong phim “Gladiator”, các nhà sáng lập cạnh tranh khốc liệt để giành ngôi vương AI – nhưng trên chiến trường của chủ nghĩa tư bản tự do.
Hayes Valley – khu từng gai góc, nay đã được gentrify – được gọi là “Cerebral Valley”, nơi kỹ sư AI gặp nhau để ăn món cừu nướng và salad harissa ở Souvla. Gần vịnh, tòa nhà Ferry trên phố Embarcadero trở thành nơi đặt văn phòng Shack15, không gian làm việc chung sang trọng với các session "vibe-coding" và networking.
Sự nổi lên của lớp tinh hoa công nghệ thiên hữu và các nhà sáng lập Gen Z “online mọi lúc” cũng kéo theo làn sóng chống lại chính trị nơi làm việc và chống toàn cầu hóa. Họ lo sợ chia sẻ công nghệ với toàn cầu sẽ khiến Thung lũng Silicon bị Trung Quốc vượt mặt.
Sự chuyển dịch này thể hiện rõ trong các startup mới. Từ ứng dụng thanh toán một chạm năm xưa, giờ là công ty làm drone không người lái gắn tên lửa Barracuda có AI dẫn đường. Hãy nghĩ về sự thay đổi như thể chuyển từ series “Silicon Valley” sang “Mountainhead” trên HBO.
Niềm lạc quan trở lại – thận trọng nhưng rõ rệt
Tinh thần phấn khích vẫn hiện hữu. Khi ChatGPT ra mắt năm 2022, Stability AI – công ty phát triển phần mềm tạo ảnh bằng AI – đã thuê toàn bộ bảo tàng khoa học Exploratorium (do em trai của Robert Oppenheimer sáng lập) để tổ chức tiệc mừng khoản đầu tư 101 triệu USD.
Roon – nhà khoa học máy tính nổi tiếng trên mạng xã hội X – kể lại: “Tiệc rất vui, công nghệ rất thật, và cảm xúc cũng thật.” Sự tái sinh không chỉ mang tính biểu tượng. Năm 2023, Uber cho OpenAI thuê lại 500.000 foot vuông văn phòng. Scale AI – công ty được Meta đầu tư 14,3 tỷ USD – tiếp quản tòa nhà từng là trụ sở Zynga tại Design District. Ngay cả khu tài chính vốn yên ắng cũng đang sôi động trở lại. “Chúng ta đã quay lại thật rồi,” Roon nói.
shared via nytimes,
