AI, mạng xã hội và “não rữa”: Khi công nghệ khiến con người mất khả năng tư duy sâu
07/11/25
 |
| Ảnh: Derek Abella |
Thí nghiệm về cách AI thay đổi tư duy con người
Mùa xuân năm ngoái, giáo sư Shiri Melumad thuộc Trường Kinh doanh Wharton (Đại học Pennsylvania) đã yêu cầu 250 người tham gia viết lời khuyên cho bạn về việc duy trì lối sống lành mạnh. Một nửa được phép sử dụng Google tìm kiếm truyền thống, nửa còn lại chỉ dùng tóm tắt thông tin tự động từ AI của Google.
Kết quả cho thấy nhóm dùng bản tóm tắt do AI tạo ra viết những lời khuyên chung chung như “ăn uống lành mạnh”, “ngủ đủ giấc”, “uống nhiều nước”. Trong khi đó, nhóm tra cứu theo cách truyền thống lại đưa ra nội dung đa chiều hơn, nhấn mạnh sự cân bằng giữa thể chất, tinh thần và cảm xúc.
Giáo sư Melumad nhận định, các công cụ tìm kiếm AI khiến người dùng thụ động hơn trong quá trình tư duy, khi việc đọc, đối chiếu và chọn lọc thông tin đã bị thay thế bởi bản tóm tắt sẵn. Bà nói: “Tôi thực sự lo sợ. Thế hệ trẻ đang dần đánh mất kỹ năng tìm kiếm và đánh giá thông tin.”
“Brain rot”: Hiện tượng não rữa trong kỷ nguyên số
Năm 2024, Oxford University Press chọn “brain rot” (não rữa) là từ của năm, miêu tả tình trạng thoái hóa nhận thức do con người tiếp xúc quá nhiều với nội dung trực tuyến kém chất lượng. Các nền tảng như TikTok hay Instagram được xem là tác nhân chính, khi người dùng bị hút vào các video ngắn, liên tục chuyển đổi chủ đề, khiến khả năng tập trung và ghi nhớ suy giảm.
Hiện tượng này không mới. Từ thời Socrates, triết gia Hy Lạp cổ đại đã chỉ trích chữ viết vì “làm yếu trí nhớ con người”. Năm 2008, The Atlantic từng đăng bài “Google có khiến chúng ta ngu đi không?” nhưng khi đó, nỗi lo này bị cho là phóng đại. Tuy nhiên, khác với các giai đoạn trước, AI và mạng xã hội hiện nay đang tạo ra thay đổi đo lường được bằng dữ liệu thực nghiệm.
Theo National Assessment of Educational Progress, điểm đọc hiểu của học sinh Mỹ, từ lớp 8 đến trung học, đã giảm xuống mức thấp nhất trong nhiều thập kỷ. Kết quả này là hậu quả của đại dịch Covid-19 – thời điểm trẻ em gắn liền với màn hình và phản ánh rõ xu hướng suy giảm khả năng đọc hiểu trên toàn quốc.
Nghiên cứu MIT: Khi ChatGPT khiến người dùng “quên điều mình viết”
Một nghiên cứu tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) đã phân tích cách ChatGPT ảnh hưởng đến hoạt động não khi con người viết. Năm mươi tư sinh viên đại học được chia thành ba nhóm:
- Viết bài luận dài 500–1.000 từ với ChatGPT.
- Tìm tư liệu bằng Google.
- Viết hoàn toàn từ trí nhớ và kiến thức bản thân.
Các sinh viên đeo cảm biến đo sóng điện não (EEG) trong suốt quá trình. Kết quả cho thấy nhóm dùng ChatGPT có mức hoạt động não thấp nhất, bởi phần lớn công việc đã được chatbot thực hiện.
Một phút sau khi hoàn thành, sinh viên được yêu cầu nhắc lại bất kỳ câu nào trong bài viết. Kết quả, 83% nhóm ChatGPT không thể nhớ nổi một dòng, trong khi nhóm dùng Google nhớ được một phần, và nhóm không dùng công nghệ có thể đọc lại gần như toàn bộ bài viết.
Nhà nghiên cứu Nataliya Kosmyna tại MIT Media Lab nói: “Chỉ một phút sau mà họ không nhớ gì cả, điều đó thật đáng sợ. Nếu bạn không nhớ mình đã viết gì, bạn không có cảm giác sở hữu tri thức. Bạn thậm chí không quan tâm đến nó.”
Kosmyna cảnh báo, điều này không chỉ ảnh hưởng đến việc viết mà còn tác động nghiêm trọng đến các lĩnh vực cần ghi nhớ dài hạn, như phi công học lý thuyết bay hoặc bác sĩ đang đào tạo lâm sàng.
Mạng xã hội và sự suy giảm khả năng đọc hiểu ở trẻ em
Trong hai năm qua, nhiều bang của Mỹ như New York, Indiana, Louisiana và Florida đã cấm điện thoại trong lớp học, lo ngại học sinh mất tập trung vì TikTok, Instagram và Snapchat.
Một nghiên cứu mới đăng trên Tạp chí Y khoa JAMA do Đại học California, San Francisco (UCSF) thực hiện đã củng cố mối lo này. Dữ liệu từ dự án ABCD (Adolescent Brain Cognitive Development) theo dõi hơn 6.500 trẻ từ 9–13 tuổi trong giai đoạn 2016–2018 cho thấy:
- Trẻ sử dụng mạng xã hội 1–3 tiếng/ngày có điểm thấp hơn rõ rệt trong bài kiểm tra đọc hiểu, trí nhớ và vốn từ vựng so với trẻ không dùng.
- Mức giảm điểm tỉ lệ thuận với thời gian sử dụng: trẻ lướt mạng càng nhiều, khả năng ngôn ngữ và ghi nhớ càng kém.
- Bác sĩ Jason Nagata, trưởng nhóm nghiên cứu, cho biết: “Mỗi giờ trẻ dành cho mạng xã hội là một giờ bị lấy đi khỏi việc đọc sách, vận động hay ngủ – những hoạt động nuôi dưỡng não bộ.”
Tìm cách sử dụng công nghệ mà không làm “mềm não”
Các chuyên gia không đưa ra con số “an toàn” cụ thể cho thời gian sử dụng mạng xã hội, vì không thể tách biệt hoàn toàn giữa giải trí, học tập và các hoạt động số khác. Tuy nhiên, họ khuyến nghị phụ huynh thiết lập “vùng không màn hình” trong gia đình – như phòng ngủ, bàn ăn hay giờ học – để trẻ duy trì nhịp sinh hoạt và giấc ngủ lành mạnh.
TikTok hiện cho phép phụ huynh cài đặt tính năng Time Away, quy định thời điểm trẻ được sử dụng ứng dụng. Dù vậy, giới nghiên cứu cho rằng chính sự phụ thuộc cảm xúc vào mạng xã hội mới là yếu tố nguy hiểm nhất, khi nội dung ngắn kích thích dopamine khiến người dùng dễ nghiện.
AI có thể hỗ trợ, nếu con người chủ động sử dụng
Phần hai của thí nghiệm MIT hé lộ một chi tiết đáng chú ý. Khi các nhóm sinh viên đổi vai – nhóm từng viết tay nay được dùng ChatGPT, và nhóm từng dùng ChatGPT phải tự viết – kết quả thay đổi rõ rệt.
Nhóm từng tự viết bằng trí nhớ trước đó lại có hoạt động não cao nhất khi được phép dùng AI, trong khi nhóm phụ thuộc vào ChatGPT không thể đạt lại mức hoạt động não như cũ.
Theo tiến sĩ Kosmyna, điều này chứng tỏ rằng AI có thể giúp học tập hiệu quả hơn nếu được sử dụng ở giai đoạn sau, khi người học đã hình thành tư duy và kiến thức cơ bản. Việc dùng AI ngay từ đầu khiến não bị “lười” – giống như học sinh dùng máy tính trước khi biết cách giải phương trình bằng tay.
AI đang biến quá trình học từ chủ động thành thụ động
Giáo sư Melumad cho rằng các công cụ tóm tắt bằng AI đã xóa bỏ toàn bộ bước tư duy chủ động trong tìm kiếm thông tin: đọc nhiều nguồn, so sánh, đánh giá độ tin cậy. Khi người dùng chỉ đọc phần tổng hợp, não bộ không còn cơ hội phân tích hay ghi nhớ dài hạn.
Bà nhận định, tác hại lớn nhất của AI không nằm ở thông tin sai lệch, mà ở sự mất đi thói quen tư duy độc lập. Quá trình học trở nên “tự động hóa” đến mức người dùng không còn hứng thú với việc hiểu sâu.
Melumad khuyên rằng nên dùng AI như một phần nhỏ trong quy trình nghiên cứu – ví dụ, tra cứu ngày tháng hoặc khái niệm – thay vì để chatbot viết toàn bộ bài luận hay tóm tắt một chủ đề phức tạp.
Dữ liệu, công nghệ và sự mờ nhạt của trí nhớ nhân loại
Các nhà nghiên cứu tại Wharton, MIT và UCSF đều chỉ ra rằng AI và mạng xã hội đang định hình lại cách con người ghi nhớ, đọc hiểu và tư duy. Khi thông tin được trình bày sẵn, người dùng không còn phải “đào sâu” như trước.
Công nghệ giúp tiết kiệm thời gian, nhưng đồng thời làm mờ ranh giới giữa tri thức thật và tri thức vay mượn. Một người có thể viết một bài luận hoàn chỉnh, trả lời câu hỏi phức tạp mà không thật sự hiểu điều mình nói.
Nhiều nhà giáo dục gọi đây là “hiệu ứng ChatGPT” – khi kiến thức trở thành thứ có thể được “triệu hồi” tức thì thay vì được lưu giữ trong trí nhớ. Với trẻ em, điều này đặc biệt nguy hiểm vì giai đoạn phát triển ngôn ngữ và tư duy trừu tượng có thể bị gián đoạn.
Khi “não rữa” trở thành hiện thực xã hội
Các dữ liệu học thuật đang củng cố khái niệm từng được coi là ẩn dụ: “brain rot” giờ là thực tế có thể đo đếm bằng điểm số, tín hiệu não và năng lực đọc hiểu. Mỗi cú lướt TikTok, mỗi lệnh “generate” trên ChatGPT đều đang thay đổi cấu trúc nhận thức của người dùng – nhanh hơn, tiện hơn, nhưng nông hơn.
Những gì từng là quá trình tư duy chủ động – tìm, đọc, phân tích, ghi nhớ – giờ đây bị rút gọn thành một dòng câu hỏi và một đoạn trả lời. Trong thế giới nơi AI có thể “viết hộ” và mạng xã hội “nghĩ hộ”, trí óc con người đang dần học cách không cần dùng đến chính mình.
shared via nytimes,
