Vì sao AI chưa mang lại cú hích năng suất?
14/08/25
Làn sóng đầu tư khổng lồ nhưng hiệu quả hạn chế
Gần bốn thập kỷ trước, khi máy tính cá nhân bùng nổ, giới kinh doanh từng chứng kiến hiện tượng mang tên “nghịch lý năng suất” - các công ty đầu tư mạnh vào công nghệ mới nhưng năng suất lao động lại không tăng tương xứng.
Hiện tượng này đang tái diễn với trí tuệ nhân tạo (AI) tạo sinh. Nghiên cứu mới của McKinsey & Company cho thấy gần 80% doanh nghiệp ứng dụng AI tạo sinh, nhưng cũng gần chừng ấy báo cáo “chưa thấy tác động đáng kể đến lợi nhuận”.
Trong khi công nghệ AI phát triển thần tốc với các chatbot như ChatGPT, được thúc đẩy bởi cuộc đua giữa các tập đoàn công nghệ và startup giàu tiềm lực, kỳ vọng vào việc cách mạng hóa từ kế toán nội bộ đến chăm sóc khách hàng là rất lớn. Thế nhưng, đối với các ngành ngoài lĩnh vực công nghệ, lợi ích thực tế lại đến chậm, bị cản trở bởi những hạn chế, trong đó có hiện tượng chatbot “bịa thông tin”.
Điều này đồng nghĩa doanh nghiệp phải tiếp tục rót vốn để không bị bỏ lại phía sau dù có thể mất nhiều năm trước khi công nghệ này tạo ra hiệu quả trên diện rộng, khi các công ty dần tìm ra hướng ứng dụng tối ưu.
“Nghịch lý AI tạo sinh” và làn sóng đầu tư mới
McKinsey gọi đây là “nghịch lý AI tạo sinh”. Theo công ty nghiên cứu IDC, đầu tư vào AI tạo sinh của doanh nghiệp dự kiến tăng 94% trong năm nay, đạt 61,9 tỷ USD.
Tuy nhiên, khảo sát hơn 1.000 nhà quản lý công nghệ và kinh doanh của S&P Global cho thấy tỷ lệ công ty từ bỏ phần lớn các dự án thử nghiệm AI tăng mạnh, từ 17% năm trước lên 42% vào cuối năm 2024. Nguyên nhân không chỉ đến từ khó khăn kỹ thuật, mà còn bởi yếu tố con người như sự phản kháng của nhân viên, khách hàng hoặc thiếu kỹ năng.
Gartner - hãng nghiên cứu nổi tiếng với biểu đồ “chu kỳ cường điệu” công nghệ dự báo AI đang tiến gần giai đoạn gọi là “vực thẳm vỡ mộng”, đáy của chu kỳ, dự kiến xuất hiện vào năm sau, trước khi công nghệ này trở thành công cụ năng suất được chứng minh hiệu quả. Đây là mô hình quen thuộc của nhiều công nghệ trước đây như máy tính cá nhân và internet: hưng phấn ban đầu, giai đoạn gian nan để làm chủ công nghệ, rồi mới đến cuộc cách mạng về ngành nghề và lao động.
Người thắng lớn hiện tại: nhà cung cấp công nghệ AI
Cho đến nay, những cái tên hưởng lợi nhiều nhất là các nhà cung cấp công nghệ và dịch vụ tư vấn AI. Microsoft, Amazon và Google cung cấp phần mềm AI, trong khi Nvidia giữ vị trí áp đảo ở mảng chip AI. Lãnh đạo các tập đoàn này cho biết AI đang định hình lại lực lượng lao động của họ, giảm nhu cầu tuyển lập trình viên cấp thấp và nâng cao hiệu suất của nhân viên.
Nhiều dự đoán cho rằng AI cuối cùng sẽ thay thế hàng loạt lao động văn phòng. Jim Farley, CEO Ford Motor, phát biểu tại Aspen Ideas Festival tháng 6: “AI sẽ thay thế một nửa số nhân viên văn phòng ở Mỹ”. Tuy nhiên, mức độ và tốc độ thay đổi còn phụ thuộc vào thực nghiệm tại các doanh nghiệp.
Theo Andrew McAfee, nhà khoa học tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT), “sức mạnh công nghệ là rất lớn, nhưng điều quyết định tốc độ chuyển hóa của AI đối với nền kinh tế lại nằm ở cách doanh nghiệp ứng dụng trong thực tế”.
Những ứng dụng bước đầu và hạn chế
Một ví dụ là USAA – công ty cung cấp dịch vụ bảo hiểm và ngân hàng cho quân nhân và gia đình. Sau nhiều dự án thử nghiệm, bao gồm cả những dự án bị dừng, USAA triển khai trợ lý AI hỗ trợ 16.000 nhân viên chăm sóc khách hàng trả lời chính xác các câu hỏi chuyên biệt. Công ty chưa tính toán được lợi nhuận trực tiếp từ phần mềm này, nhưng phản hồi từ nhân viên là rất tích cực. Với trung bình 200.000 cuộc gọi mỗi ngày, USAA cho rằng vai trò con người vẫn không thể thay thế.
Tương tự, hơn một năm trước, Johnson Controls - nhà cung cấp thiết bị và dịch vụ tòa nhà đưa toàn bộ hướng dẫn vận hành và bảo trì máy móc vào một ứng dụng AI. Ứng dụng này tóm tắt vấn đề, đề xuất sửa chữa và gửi thông tin đến máy tính bảng của kỹ thuật viên. Kết quả thử nghiệm cho thấy thời gian sửa chữa giảm 10-15 phút trên tổng thời gian hơn một giờ. Hiện mới dưới 2.000 trong số 25.000 kỹ thuật viên của công ty dùng AI này, nhưng kế hoạch là mở rộng toàn bộ.
Vijay Sankaran, Giám đốc kỹ thuật số và thông tin của Johnson Controls, cho biết mục tiêu dài hạn là AI sẽ cải thiện đồng bộ nhiều hệ thống như bán hàng, thu mua, sản xuất, chăm sóc khách hàng và tài chính - một bước ngoặt cần ít nhất 5 năm để đạt được.
Sự thay đổi trong ngành ngân hàng
Hai năm trước, JPMorgan Chase - ngân hàng lớn nhất Mỹ từng chặn truy cập ChatGPT trên hệ thống nội bộ vì lo ngại bảo mật, chỉ cho phép vài trăm kỹ sư dữ liệu thử nghiệm. Hiện tại, khoảng 200.000 nhân viên của ngân hàng đã có quyền sử dụng một trợ lý AI đa năng - chatbot dành cho doanh nghiệp để tra cứu dữ liệu, trả lời câu hỏi nghiệp vụ và soạn báo cáo. Công cụ này kết hợp ChatGPT và các giải pháp AI khác, nhưng được thiết kế để bảo mật tuyệt đối thông tin khách hàng và ngân hàng. Khoảng một nửa nhân viên sử dụng thường xuyên và tiết kiệm đến 4 giờ làm việc mỗi tuần.
Ngoài ra, đội ngũ tư vấn tài sản của JPMorgan cũng dùng trợ lý AI chuyên biệt, kết hợp dữ liệu ngân hàng, thị trường và khách hàng để cung cấp nghiên cứu đầu tư và tư vấn nhanh gần gấp đôi so với trước, qua đó thúc đẩy doanh số.
Lori Beer, Giám đốc công nghệ toàn cầu của JPMorgan, cho biết ngân hàng đã đóng hàng trăm dự án AI. Tuy nhiên, nhiều nguyên mẫu bị hủy đóng góp ý tưởng và mã lập trình cho các dự án khác. “Chúng tôi không ngại dừng dự án. Đó là điều khôn ngoan,” bà nhấn mạnh.
Thất bại là một phần của quá trình
Ông McAfee của MIT đồng tình rằng kết quả bước đầu chưa như kỳ vọng là điều dễ hiểu. “Đổi mới là một quá trình thường xuyên thất bại,” ông nói, đồng thời cho rằng điều quan trọng là rút ra bài học để đi tiếp.
Với “nghịch lý AI tạo sinh”, bức tranh hiện tại cho thấy khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế. Nhưng giống như máy tính cá nhân hay internet, lịch sử có thể sẽ lặp lại: sau những năm tháng thử nghiệm và điều chỉnh, AI có thể trở thành công cụ thay đổi sâu sắc cách doanh nghiệp hoạt động và tạo ra lợi thế cạnh tranh lâu dài.
shared via nytimes,
