Trí tuệ nhân tạo sẽ thay thế ai trước: Người mới vào nghề hay người dày dạn kinh nghiệm?
09/07/25
Khi Amazon và Microsoft đồng loạt tuyên bố cắt giảm nhân sự vì AI, làn sóng lo lắng trong giới văn phòng dâng cao. Câu hỏi lớn đang được đặt ra là: ai sẽ bị thay thế đầu tiên?
Làn sóng sa thải phủ bóng lên dân văn phòng
Trong một tuyên bố gần đây, Giám đốc điều hành Amazon – Andy Jassy – viết rằng ông dự đoán việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo sẽ "giảm tổng lượng nhân sự" của công ty trong vài năm tới. Hai tuần sau, Microsoft công bố sa thải 9.000 nhân viên, tương đương khoảng 4% lực lượng lao động. Hai cú đánh liên tiếp từ các ông lớn công nghệ càng khiến nỗi sợ bị AI thay thế trong giới văn phòng trở nên rõ rệt.
Không còn nghi ngờ gì: trí tuệ nhân tạo đang trực tiếp đe dọa công việc của giới văn phòng. Nhưng nhóm đối tượng nào sẽ bị ảnh hưởng đầu tiên? Những nhân viên mới chân ướt chân ráo bước vào nghề, hay những người dày dạn kinh nghiệm?
Người mới: Công việc đơn giản, dễ bị thay thế
Nhiều chuyên gia cho rằng các vị trí đầu vào – nơi nhiệm vụ thường đơn giản và dễ lặp lại – sẽ là mục tiêu đầu tiên của AI. Dario Amodei, Giám đốc điều hành công ty AI Anthropic, dự đoán công nghệ này có thể "ăn mòn" một nửa số vai trò văn phòng đầu vào trong vòng 5 năm tới.
Dữ liệu từ ADP – công ty xử lý bảng lương – cho thấy tại các lĩnh vực liên quan đến máy tính, tỷ lệ tuyển dụng nhân viên dưới 2 năm kinh nghiệm đã đạt đỉnh năm 2023 và hiện giảm từ 20% đến 25%. Tình trạng tương tự diễn ra trong ngành chăm sóc khách hàng – nơi ngày càng dựa vào AI để hỗ trợ công việc.
Một nghiên cứu thực tế khác đến từ Ý. Đầu năm 2023, quốc gia này cấm tạm thời ChatGPT – công cụ mà nhiều lập trình viên dùng để hỗ trợ mã hóa. Nhóm nghiên cứu tại Đại học California, Irvine và Đại học Chapman đã so sánh năng suất của các lập trình viên ở Ý với đồng nghiệp tại Pháp và Bồ Đào Nha (nơi không cấm ChatGPT). Kết quả cho thấy: AI giúp lập trình viên có kinh nghiệm phát huy khả năng làm việc nhóm và giám sát hiệu quả hơn. Trong khi đó, nhân viên mới chỉ dùng AI để làm nhiệm vụ nhanh hơn đôi chút.
Sarah Bana, đồng tác giả nghiên cứu, nhận định: “Khi một người đã thành thạo công việc, họ có xu hướng giúp đỡ người khác thay vì chỉ tập trung vào nhiệm vụ cá nhân – AI càng làm rõ xu hướng này.” Theo đó, các công ty có thể sẽ tuyển ít lập trình viên mới hơn (do AI làm phần lớn công việc đầu vào), nhưng lại tăng nhu cầu với lập trình viên trung cấp – những người có thể tận dụng AI để hỗ trợ cả nhóm.
Người có kinh nghiệm: Bị “giải phóng” khỏi kỹ năng đặc thù?
Trái với quan điểm trên, nhiều chuyên gia khác tin rằng chính những nhân viên lâu năm mới là nhóm dễ bị ảnh hưởng nhất. Brad Lightcap – Giám đốc vận hành của OpenAI – phát biểu tại một sự kiện cuối tháng 6: “Tôi nghĩ AI sẽ gây khó khăn cho nhóm lao động lâu năm, những người quen làm việc theo cách cố định và có quy trình lặp lại.”
Theo nhà kinh tế học Danielle Li tại MIT, AI đang khiến kỹ năng từng mang tính “độc quyền” trở nên phổ biến. Một người không cần học kỹ thuật nhiều năm vẫn có thể lập trình; một người không có bằng luật vẫn có thể viết đơn kiện nhờ AI.
“Trạng thái đó không tốt cho những người có kinh nghiệm,” bà Li nói. “Bạn từng được trả lương cao vì kỹ năng hiếm, nhưng AI cho phép kỹ năng đó tồn tại bên ngoài con người.”
Tuy nhiên, điều này không có nghĩa người mới sẽ an toàn hơn. Theo bà Li, tỷ lệ thất nghiệp tăng ở nhóm sinh viên mới tốt nghiệp không nhất thiết do AI thay thế họ, mà bởi doanh nghiệp đã dự đoán rằng họ sẽ cần ít nhân sự hơn trong tương lai – bất kể ở cấp độ nào. Khi tuyển dụng chững lại, người mới ra trường – những người chưa có công việc – chịu tác động lớn nhất.
AI đang thay đổi cấu trúc nhân sự?
Một ví dụ tiêu biểu đến từ lĩnh vực luật. Robert Plotkin, đối tác tại hãng luật chuyên về sở hữu trí tuệ, cho biết AI chưa thay thế được những trợ lý pháp lý chuyên định dạng tài liệu. Nhưng hãng của ông đã giảm một nửa số luật sư hợp đồng – phần lớn có vài năm kinh nghiệm – do AI có thể giúp ông tự phác thảo đơn xin cấp bằng sáng chế nhanh hơn.
“Tôi đã rất thành thạo trong việc dùng AI để hỗ trợ viết đơn xin sáng chế, điều này làm giảm đáng kể nhu cầu thuê ngoài,” ông Plotkin chia sẻ.
Nhiều tập đoàn lớn cũng có xu hướng tương tự. Google, Meta và Amazon đã tiến hành sa thải kể từ năm 2022. Riêng Microsoft, chỉ trong hai tháng trước thông báo sa thải gần đây, đã cắt giảm 6.000 nhân viên – nhiều người trong số đó là lập trình viên. Đợt sa thải tháng 7 tiếp tục ảnh hưởng đến nhiều quản lý cấp trung.
David Furlonger, Phó Chủ tịch hãng nghiên cứu Gartner, nhận định: “Bất kỳ công việc gì mang tính hành chính, bảng tính, quản lý tài liệu... thì AI có thể xử lý dễ dàng. Việc này sẽ giúp quản lý có thêm thời gian cho việc hướng dẫn nhân viên, nhưng cũng khiến số lượng họ cần giảm mạnh.” Dữ liệu khảo sát gần đây của Gartner cho thấy nhiều CEO đang nghĩ theo hướng đó.
Khi AI khiến cấp dưới "giỏi ngang" cấp trên
Gil Luria, chuyên gia phân tích tại Ngân hàng Đầu tư DA Davidson, cho rằng một nguyên nhân khác khiến các ông lớn công nghệ sa thải nhân sự là để tiết giảm chi phí, nhằm bù đắp khoản đầu tư khổng lồ cho chip và trung tâm dữ liệu phục vụ phát triển AI.
Theo ông, kỹ sư phần mềm – dù ở trình độ nào – đều có nguy cơ bị thay thế bởi AI, nhất là những người có mức lương cao nhưng không muốn tiếp nhận công nghệ mới.
“Microsoft biết làm toán rất nhanh – ai mang lại giá trị, ai lương cao nhưng không hiệu quả, ai thích ứng tốt,” ông Luria nói. “Có những người kỳ cựu rất giỏi tận dụng AI, và cũng có những người nhất định không tin AI có thể lập trình.”
Harper Reed – CEO công ty nghiên cứu AI 2389 Research – nhận định việc giữ những nhân viên lương cao nhưng không chấp nhận AI là không hợp lý về mặt tài chính. “Cách để giảm chi phí không phải là sa thải những người rẻ tiền, mà là dùng họ để làm được công việc của người đắt tiền,” ông nói.
Một nghiên cứu gần đây của Microsoft và ba trường đại học cũng cho thấy: AI giúp lập trình viên mới tăng năng suất đáng kể hơn so với đồng nghiệp giàu kinh nghiệm. Ông Reed cho biết công ty của ông đã tái cấu trúc nhân sự theo mô hình: tuyển nhiều nhân viên mới biết dùng AI để xử lý công việc tầm trung, chỉ cần vài người cao cấp để giám sát, và gần như không cần lớp trung cấp.
Tái định nghĩa vai trò và năng lực
Từ những dữ liệu thực tế và các nghiên cứu học thuật, có thể thấy: AI không chọn tuổi tác, nhưng chọn thói quen. Những người cởi mở, biết tận dụng công nghệ, dù là người mới hay kỳ cựu, đều có cơ hội thích nghi và phát triển. Ngược lại, sự bảo thủ hoặc cố bám vào lối làm việc cũ lại là yếu tố khiến một người dễ bị thay thế nhất.
Dù chưa có lời giải rõ ràng cho câu hỏi “ai bị thay trước”, nhưng điều chắc chắn là thị trường lao động đang thay đổi nhanh chóng. Các công ty cần tái định hình lại cấu trúc nhân sự. Trường đại học cần xem xét lại cách đào tạo. Và bản thân mỗi nhân viên công sở – dù mới vào nghề hay đã có thâm niên – đều cần tự hỏi: mình đã sẵn sàng đồng hành cùng AI chưa?
shared via nytimes,
