Sự phân hoá toàn cầu trong cuộc đua trí tuệ nhân tạo
25/06/25
Cuộc cạnh tranh về sức mạnh tính toán đang định hình lại trật tự công nghệ và quyền lực toàn cầu
Khoảng cách đang mở rộng
Chỉ có 32 quốc gia – phần lớn nằm ở Bắc Bán Cầu hiện sở hữu các trung tâm dữ liệu chuyên biệt phục vụ cho trí tuệ nhân tạo AI. Khi các quốc gia bước vào cuộc đua cung cấp năng lượng cho trí tuệ nhân tạo, một khoảng cách ngày càng lớn đang mở ra trên toàn thế giới. Sam Altman giám đốc điều hành của công ty trí tuệ nhân tạo OpenAI đã đội mũ bảo hộ, mang giày công trường và mặc áo phản quang phát sáng khi đến thăm công trường xây dựng trung tâm dữ liệu mới của công ty tại Texas. Dự án này có quy mô lớn hơn cả Công viên Trung tâm ở New York, với tổng đầu tư ước tính khoảng 60 tỷ USD và sở hữu cả một nhà máy khí tự nhiên riêng. Khi hoàn thành có thể ngay trong năm tới, đây sẽ là một trong những trung tâm tính toán mạnh mẽ nhất từng được xây dựng.
Cùng thời điểm ông Altman có mặt tại Texas, Nicolás Wolovick giáo sư khoa học máy tính tại Đại học Quốc gia Córdoba (Argentina) đang vận hành một trong những trung tâm AI tiên tiến nhất của nước này. Trung tâm đó chỉ là một căn phòng được cải tạo lại trong khuôn viên trường, với dây điện chằng chịt giữa những con chip AI đã cũ và các máy chủ. “Thế giới đang ngày càng bị chia cắt,” tiến sĩ Wolovick nói. “Chúng tôi đang bị tụt lại.”
 |
| Nicolás Wolovick, giáo sư khoa học máy tính tại Đại học Quốc gia Cordoba ở Argentina |
Sức mạnh tính toán và quyền lực địa chính trị
Trí tuệ nhân tạo đã tạo ra một hình thái chia rẽ kỹ thuật số mới, phân tách thế giới thành hai nhóm: những quốc gia sở hữu sức mạnh tính toán để xây dựng các hệ thống AI tiên tiến và những quốc gia không có điều đó. Sự chia rẽ này đang ảnh hưởng đến địa chính trị và kinh tế toàn cầu, tạo ra những mối phụ thuộc mới và thúc đẩy một cuộc chạy đua tuyệt vọng nhằm không bị loại khỏi một cuộc cách mạng công nghệ có thể tái định hình các nền kinh tế, thúc đẩy khám phá khoa học và thay đổi cách con người sống và làm việc.
Những bên hưởng lợi lớn nhất hiện nay là Hoa Kỳ, Trung Quốc và Liên minh Châu Âu. Theo dữ liệu do các nhà nghiên cứu tại Đại học Oxford tổng hợp, ba khu vực này đang sở hữu hơn một nửa số trung tâm dữ liệu mạnh nhất thế giới những trung tâm được sử dụng để phát triển các hệ thống AI phức tạp nhất. Chỉ có 32 quốc gia, tương đương khoảng 16% trên toàn cầu, có các cơ sở lớn như vậy được lấp đầy bằng các vi mạch và máy tính, giúp họ sở hữu cái gọi là “sức mạnh tính toán” (compute power) trong ngôn ngữ chuyên ngành.
Hoa Kỳ và Trung Quốc hai quốc gia thống trị thế giới công nghệ có ảnh hưởng đặc biệt mạnh mẽ. Theo dữ liệu của Oxford và các nghiên cứu khác, các công ty Mỹ và Trung Quốc đang vận hành hơn 90% số trung tâm dữ liệu mà các công ty và tổ chức khác trên thế giới sử dụng cho công việc liên quan đến AI. Ngược lại, châu Phi và Nam Mỹ gần như không có trung tâm tính toán AI nào. Ấn Độ có ít nhất 5 trung tâm, còn Nhật Bản có ít nhất 4, theo dữ liệu của Oxford. Hơn 150 quốc gia hoàn toàn không có gì.
Các trung tâm dữ liệu AI ngày nay có quy mô vượt xa các thế hệ trước, vốn chỉ đủ để xử lý các tác vụ đơn giản như email và phát video. Những trung tâm mới khổng lồ, tiêu tốn nhiều điện năng và chứa đầy các con chip cực mạnh, có chi phí xây dựng lên đến hàng tỷ đô la và yêu cầu hạ tầng mà không phải quốc gia nào cũng có thể đáp ứng. Với quyền sở hữu tập trung trong tay một số ít ông lớn công nghệ, tác động của khoảng cách giữa các quốc gia có và không có sức mạnh tính toán đang dần hiện rõ.
Các hệ thống A. phổ biến nhất thế giới bao gồm những hệ thống đứng sau các chatbot như ChatGPT của OpenAI có độ chính xác và hiệu suất cao hơn đáng kể khi xử lý tiếng Anh và tiếng Trung, hai ngôn ngữ được sử dụng phổ biến tại những quốc gia nơi tập trung sức mạnh tính toán. Các ông lớn công nghệ có quyền tiếp cận với thiết bị tiên tiến nhất đang sử dụng AI để xử lý dữ liệu, tự động hóa công việc và phát triển các dịch vụ mới. Những đột phá khoa học từ phát hiện thuốc đến chỉnh sửa gen đều phụ thuộc vào năng lực tính toán mạnh mẽ. Vũ khí được hỗ trợ bởi AI cũng đang dần xuất hiện trên chiến trường.
Các quốc gia có ít hoặc không có sức mạnh tính toán AI đang gặp phải giới hạn trong nghiên cứu khoa học, trong sự phát triển của các công ty trẻ và cả trong việc giữ chân nhân tài. Một số quan chức đã bắt đầu lo ngại khi thấy rằng nhu cầu về tài nguyên tính toán khiến họ phụ thuộc vào các tập đoàn và chính phủ nước ngoài.
“Các nước sản xuất dầu từng có ảnh hưởng vượt trội trong các vấn đề quốc tế; trong tương lai gần do AI dẫn dắt, các quốc gia sản xuất sức mạnh tính toán có thể nắm giữ ảnh hưởng tương tự, vì họ kiểm soát quyền tiếp cận một loại tài nguyên thiết yếu,” Vili Lehdonvirta giáo sư tại Đại học Oxford, người cùng các đồng nghiệp Zoe Jay Hawkins và Boxi Wu thực hiện nghiên cứu về các trung tâm dữ liệu AI nhận định.
Sức mạnh tính toán của AI hiện quý giá đến mức các linh kiện trong trung tâm dữ liệu chẳng hạn như vi mạch đã trở thành yếu tố then chốt trong chính sách đối ngoại và thương mại của Trung Quốc và Hoa Kỳ, hai cường quốc đang cạnh tranh ảnh hưởng tại vùng Vịnh Ba Tư, Đông Nam Á và nhiều nơi khác. Đồng thời, một số quốc gia đang bắt đầu rót vốn công vào hạ tầng AI, với mục tiêu giành lại quyền kiểm soát tương lai công nghệ của chính họ.
Các nhà nghiên cứu tại Đại học Oxford đã lập bản đồ các trung tâm dữ liệu AI trên toàn thế giới thông tin mà các công ty và chính phủ thường giữ kín. Để tạo ra một mẫu khảo sát mang tính đại diện, họ đã rà soát các trang web khách hàng của chín nhà cung cấp dịch vụ đám mây lớn nhất thế giới nhằm xác định mức độ và vị trí của sức mạnh tính toán vào cuối năm ngoái. Các công ty này bao gồm: ba tập đoàn Mỹ là Amazon, Google và Microsoft; ba tập đoàn Trung Quốc là Tencent, Alibaba và Huawei; và ba đại diện châu Âu là Exoscale, Hetzner và OVHcloud.
Dù nghiên cứu này không bao quát toàn bộ trung tâm dữ liệu trên toàn cầu, các xu hướng được phát hiện là rất rõ ràng. Theo kết quả nghiên cứu, các công ty Mỹ đang vận hành 87 trung tâm tính toán AI con số này có thể bao gồm nhiều trung tâm dữ liệu trong một cụm, chiếm gần hai phần ba tổng số toàn cầu, so với 39 trung tâm của các công ty Trung Quốc và chỉ 6 của châu Âu. Bên trong các trung tâm này, phần lớn chip - bộ phận nền tảng để thực hiện các phép tính đều đến từ nhà sản xuất chip của Mỹ là Nvidia.
“Chúng ta đang đối mặt với một sự chia cắt về sức mạnh tính toán ngay tại trung tâm của cuộc cách mạng AI,” ông Lacina Koné, tổntgiám đốc Smart Africa tổ chức điều phối chính sách số tại châu Phi phát biểu. Ông nói thêm: “Đây không đơn thuần là vấn đề phần cứng. Đây là câu chuyện về chủ quyền số trong tương lai của chúng ta.”
Từ lâu đã tồn tại một khoảng cách công nghệ giữa các quốc gia giàu và đang phát triển. Trong thập kỷ qua, sự phổ biến của điện thoại thông minh giá rẻ, mạng internet ngày càng phủ rộng và sự phát triển mạnh của các nền tảng ứng dụng khiến một số chuyên gia tin rằng khoảng cách ấy đang thu hẹp dần. Theo Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU) cơ quan trực thuộc Liên Hợp Quốc vào năm ngoái, 68% dân số thế giới đã sử dụng internet, tăng đáng kể so với con số 33% vào năm 2012.
Chỉ với một chiếc máy tính và kiến thức lập trình, việc khởi nghiệp đã trở nên rẻ hơn và dễ tiếp cận hơn. Điều này giúp ngành công nghệ bùng nổ trên khắp thế giới từ thanh toán qua di động ở châu Phi đến gọi xe công nghệ tại Đông Nam Á.
Nhưng vào tháng Tư vừa qua, Liên Hợp Quốc cảnh báo rằng khoảng cách kỹ thuật số sẽ ngày càng gia tăng nếu không có hành động kịp thời trong lĩnh vực AI. Theo báo cáo của tổ chức này, chỉ 100 công ty chủ yếu đến từ Hoa Kỳ và Trung Quốc, chiếm tới 40% tổng vốn đầu tư toàn cầu vào công nghệ AI Liên Hợp Quốc cũng cho biết thêm rằng các tập đoàn công nghệ lớn đang “nắm quyền kiểm soát tương lai của công nghệ này.”
Chip GPU - “Dầu mỏ” của kỷ nguyên mới
Khoảng cách ấy phần nào bắt nguồn từ một linh kiện mà mọi quốc gia đều khao khát: con chip được gọi là GPU - bộ xử lý đồ họa. Các con chip này cần được sản xuất trong những nhà máy có chi phí đầu tư lên đến hàng tỷ đô la. Được lắp đặt theo hàng ngàn chiếc trong các trung tâm dữ liệu và phần lớn được sản xuất bởi Nvidia, GPU cung cấp sức mạnh tính toán thiết yếu để tạo ra và vận hành các mô hình AI tiên tiến nhất hiện nay.
Việc tiếp cận các con chip silicon này là vô cùng khó khăn. Khi nhu cầu tăng cao, giá của các loại chip này cũng tăng vọt, và ai cũng muốn được ưu tiên trong danh sách đặt hàng. Thêm vào đó, sau khi có chip, chúng phải được đưa vào các trung tâm dữ liệu khổng lồ, vốn tiêu tốn một lượng điện và nước khổng lồ để vận hành.
Theo chia sẻ từ hơn hai chục lãnh đạo công nghệ và chuyên gia tại 20 quốc gia, nhiều nước giàu hiện đã tiếp cận được các con chip đặt trong các trung tâm dữ liệu, trong khi các quốc gia khác lại đang bị bỏ lại phía sau. Việc thuê sức mạnh tính toán từ các trung tâm dữ liệu ở xa là điều phổ biến, nhưng đi kèm nhiều thách thức như chi phí cao, tốc độ kết nối chậm, yêu cầu tuân thủ pháp lý khác nhau và sự lệ thuộc vào các công ty Mỹ hoặc Trung Quốc.
Những quốc gia bị bỏ lại
Trường hợp của Qhala một startup tại Kenya là ví dụ điển hình. Công ty này, được sáng lập bởi một cựu kỹ sư Google, đang phát triển một mô hình ngôn ngữ lớn (large language model) dựa trên các ngôn ngữ châu Phi. Nhưng Qhala không có sức mạnh tính toán tại chỗ, buộc phải thuê máy chủ từ các trung tâm dữ liệu bên ngoài châu Phi. Nhân viên của họ phải tranh thủ làm việc vào buổi sáng - khi lập trình viên Mỹ đang ngủ để tận dụng mạng ít tắc nghẽn, tăng tốc độ truyền dữ liệu xuyên lục địa. “Vị trí gần là điều thiết yếu,” Shikoh Gitau (44 tuổi), nhà sáng lập Qhala, cho biết. “Nếu bạn không có đủ tài nguyên tính toán để xử lý dữ liệu và xây dựng các mô hình AI, bạn sẽ không thể tiến xa được,” Kate Kallot cựu lãnh đạo của Nvidia và hiện là nhà sáng lập Amini, một startup AI khác tại Kenya nhận định.
Ngược lại, tại Hoa Kỳ, các tập đoàn Amazon, Microsoft, Google, Meta và OpenAI cam kết chi hơn 300 tỷ USD chỉ trong năm nay, phần lớn dành cho hạ tầng AI một khoản đầu tư gần bằng ngân sách quốc gia của Canada. Theo một khảo sát về các siêu máy tính lớn nhất thế giới, Viện Kempner của Đại học Harvard - chuyên nghiên cứu A.I sở hữu sức mạnh tính toán còn lớn hơn tổng toàn bộ cơ sở tính toán thuộc sở hữu châu Phi cộng lại.
Brad Smith, chủ tịch Microsoft, cho biết nhiều quốc gia muốn xây dựng hạ tầng tính toán như một biểu hiện của chủ quyền quốc gia. Tuy nhiên, việc thu hẹp khoảng cách này sẽ rất khó khăn, đặc biệt là tại châu Phi nơi nhiều khu vực vẫn chưa có điện ổn định. Microsoft hiện đang xây dựng một trung tâm dữ liệu tại Kenya, hợp tác với G42 - một công ty của Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất. Smith cho biết, việc lựa chọn địa điểm xây trung tâm dữ liệu phụ thuộc chủ yếu vào nhu cầu thị trường, nguồn điện và lực lượng lao động có tay nghề. “Thời đại AI đang có nguy cơ khiến châu Phi tụt lại phía sau nhiều hơn nữa,” ông Brad Smith nhận định.
Jay Puri, Phó Chủ tịch điều hành toàn cầu của Nvidia, cho biết công ty này cũng đang hợp tác với nhiều quốc gia để phát triển năng lực AI. “Đây thực sự là một thách thức lớn,” ông nói. Chris Lehane, phó Chủ tịch phụ trách đối ngoại toàn cầu của OpenAI, cho biết công ty đã khởi động một chương trình nhằm điều chỉnh sản phẩm cho phù hợp với nhu cầu và ngôn ngữ địa phương. Theo ông, một rủi ro lớn trong sự phân hóa AI hiện nay là “các lợi ích không được phân phối rộng rãi, không được dân chủ hóa.”.
Khoảng cách này đang dẫn đến tình trạng “chảy máu chất xám”. Tại Argentina, tiến sĩ Nicolás Wolovick (51 tuổi) - giáo sư khoa học máy tính, ông không thể cung cấp đủ sức mạnh tính toán cho các dự án nghiên cứu. Kết quả là những sinh viên giỏi nhất của ông thường xuyên rời đi sang Mỹ hoặc châu Âu - nơi họ có thể tiếp cận GPU dễ dàng hơn. “Có lúc tôi muốn khóc, nhưng tôi không bỏ cuộc,” ông nói. “Tôi cứ đi gặp mọi người và nói: ‘Tôi cần thêm GPU. Tôi cần thêm GPU.’”
Việc phân bổ không đồng đều sức mạnh tính toán AI đã chia thế giới thành hai phe: những quốc gia phụ thuộc vào Trung Quốc và những quốc gia phụ thuộc vào Hoa Kỳ. Hai cường quốc này không chỉ kiểm soát phần lớn trung tâm dữ liệu hiện tại, mà còn đang dẫn đầu trong việc xây dựng thêm nhiều trung tâm mới với tốc độ bỏ xa phần còn lại của thế giới. Họ cũng đang sử dụng lợi thế công nghệ như một công cụ gây ảnh hưởng địa chính trị. Cả chính quyền Biden và Trump đều đã sử dụng các biện pháp hạn chế thương mại để kiểm soát việc quốc gia nào có thể mua được chip AI mạnh, qua đó cho phép Hoa Kỳ lựa chọn “người thắng cuộc”. Trong khi đó, Trung Quốc sử dụng các khoản vay được nhà nước hậu thuẫn để thúc đẩy việc xuất khẩu thiết bị mạng và xây dựng trung tâm dữ liệu của các công ty trong nước.
Tác động của cuộc cạnh tranh AI thể hiện rõ rệt ở Đông Nam Á và Trung Đông
Trong thập niên 2010, các công ty Trung Quốc đã tiến sâu vào hạ tầng công nghệ của Ả Rập Xê Út và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) hai đối tác chiến lược của Mỹ thông qua các chuyến thăm chính thức và các gói tài trợ hào phóng. Hoa Kỳ, để giữ vị thế dẫn đầu trong AI, đã tìm cách phản công. Trong một thỏa thuận với chính quyền Biden, một công ty của UAE cam kết loại bỏ công nghệ Trung Quốc để đổi lấy quyền tiếp cận công nghệ A.I. của Nvidia và Microsoft. Tháng 5 vừa qua, tổng thống Trump ký thêm nhiều thỏa thuận nhằm mở rộng quyền tiếp cận của Ả Rập Xê Út và UAE với các loại chip do Mỹ sản xuất.
Tại Đông Nam Á, một cuộc cạnh tranh tương tự cũng đang diễn ra. Các công ty Mỹ và Trung Quốc như Amazon, Alibaba, Nvidia, Google và ByteDance (chủ sở hữu TikTok) đang xây dựng các trung tâm dữ liệu tại Singapore và Malaysia để cung cấp dịch vụ cho toàn khu vực châu Á. Trên quy mô toàn cầu, Hoa Kỳ đang dẫn đầu cuộc chơi. Theo dữ liệu của Đại học Oxford, các công ty Mỹ đã xây dựng 63 trung tâm tính toán A.I. ở ngoài lãnh thổ nước này, so với chỉ 19 của Trung Quốc. Đáng chú ý, trong số các trung tâm dữ liệu mà doanh nghiệp Trung Quốc vận hành ở nước ngoài, tất cả trừ ba trung tâm đều sử dụng chip của Nvidia bất chấp nỗ lực của Trung Quốc trong việc phát triển chip thay thế. Các công ty Trung Quốc đã tranh thủ mua chip Nvidia trước khi chính phủ Mỹ áp đặt các hạn chế xuất khẩu.
Nguồn Gốc Trí Tuệ Nhân Tạo Toàn Cầu
Các công ty và quốc gia trên khắp thế giới hiện phần lớn phụ thuộc vào các nhà cung cấp dịch vụ đám mây lớn của Mỹ và Trung Quốc để vận hành hạ tầng AI.
Ngay cả những quốc gia thân thiện với Mỹ cũng có thể bị gạt ra khỏi cuộc đua AI vì các hạn chế thương mại. Năm ngoái, tổng thống Kenya ông William Ruto đã đến Washington tham dự quốc yến dttổng thống Joseph R. Biden Jr. chủ trì. Tuy nhiên, chỉ vài tháng sau đó, Kenya đã bị loại khỏi danh sách các quốc gia được quyền tiếp cận trực tiếp với các loại chip bán dẫn thiết yếu. Chính điều đó đã mở ra cơ hội cho Trung Quốc, dù các chuyên gia cho rằng chip AI của nước này kém tiên tiến hơn. Tại châu Phi, các nhà hoạch định chính sách đang đàm phán với Huawei - công ty đang tự phát triển chip AI để chuyển đổi các trung tâm dữ liệu hiện có sang sử dụng chip do Trung Quốc sản xuất, theo ông Lacina Koné từ tổ chức Smart Africa. “Châu Phi sẽ bắt tay với bất kỳ ai có thể cung cấp GPU,” ông Koné nói.
 |
| Ảnh chụp từ trên không về quá trình xây dựng đang diễn ra tại một cơ sở hạ tầng AI là dự án hợp tác giữa OpenAI, SoftBank và Oracle tại Abilene, Texas. |
Nếu Bạn Xây Dựng, Họ Sẽ Đến
Lo ngại trước sự tập trung quyền lực trong tay một số ít quốc gia, nhiều nước và khu vực đang nỗ lực thu hẹp khoảng cách AI. Họ cung cấp đất đai, năng lượng giá rẻ, đẩy nhanh cấp phép xây dựng và sử dụng ngân sách công cũng như các nguồn lực khác để mua chip và xây dựng trung tâm dữ liệu. Mục tiêu là phát triển “AI có chủ quyền” phục vụ doanh nghiệp và tổ chức trong nước.
Tại Ấn Độ, chính phủ đang trợ cấp sức mạnh tính toán và phát triển một mô hình AI thành thạo các ngôn ngữ bản địa. Ở châu Phi, các chính phủ đang thảo luận về việc hợp tác xây dựng trung tâm tính toán khu vực. Còn Brazil đã cam kết chi 4 tỷ USD cho các dự án liên quan đến AI. “Thay vì ngồi chờ AI từ Trung Quốc, Mỹ, Hàn Quốc hay Nhật Bản, tại sao chúng ta không tự phát triển” tổng thống Brazil Luiz Inácio Lula da Silva phát biểu năm ngoái khi ông đề xuất kế hoạch đầu tư này.
Ngay cả ở châu Âu, lo ngại về việc các công ty Mỹ kiểm soát phần lớn trung tâm dữ liệu cũng đang gia tăng. Vào tháng 2, Liên minh châu Âu đã công bố kế hoạch đầu tư 200 tỷ euro vào các dự án AI, bao gồm xây dựng các trung tâm dữ liệu mới trên toàn khối gồm 27 quốc gia thành viên. Mathias Nobauer, Giám đốc điều hành của ExoscaleI- nhà cung cấp dịch vụ điện toán đám mây tại Thụy Sĩ cho biết nhiều doanh nghiệp châu Âu đang tìm cách giảm sự phụ thuộc vào các công ty công nghệ Mỹ. Tuy nhiên, ông thừa nhận rằng sự chuyển đổi này cần thời gian và “không thể diễn ra trong một sớm một chiều.” Tuy vậy, để thu hẹp khoảng cách, nhiều khả năng vẫn cần đến sự hỗ trợ từ Hoa Kỳ hoặc Trung Quốc.
Cassava - công ty công nghệ do tỷ phú người Zimbabwe Strive Masiyiwa sáng lập dự kiến sẽ khai trương một trong những trung tâm dữ liệu AI tiên tiến nhất châu Phi vào mùa hè này. Kế hoạch này đã được chuẩn bị suốt ba năm, đỉnh điểm là cuộc gặp vào tháng 10 năm ngoái giữa các lãnh đạo Cassava và CEO của Nvidia ông Jensen Huang tại California, để đàm phán mua hàng trăm con chip của Nvidia. Google cũng là một trong những nhà đầu tư của Cassava.
Trung tâm dữ liệu này nằm trong khuôn khổ dự án trị giá 500 triệu USD nhằm xây dựng năm trung tâm như vậy trên khắp châu Phi. Tuy nhiên, Cassava dự kiến trung tâm đầu tiên chỉ có thể đáp ứng từ 10% đến 20% nhu cầu AI trong khu vực. Đã có ít nhất 3.000 startup bày tỏ mong muốn được sử dụng nền tảng tính toán của họ.
“Tôi không nghĩ châu Phi có thể phó mặc chủ quyền AI của mình cho người khác,” ông Hardy Pemhiwa CEO của Cassava nói. “Chúng tôi bắt buộc phải tập trung và đảm bảo rằng châu Phi không bị bỏ lại phía sau.”
shared via nytimes,
